Bàn về hạnh phúc



Bìa sách

(GD&TĐ) - Hạnh phúc là gì và làm thế nào để có hạnh phúc? Đó là câu hỏi muôn thuở. Trong cách đặt vấn đề và trả lời của Matthieu Ricard, nhà khoa học, thiền sư, trong cuốn “Bàn về hạnh phúc” do Nhà xuất bản Tri thức ấn hành, theo tinh thần Phật giáo, rõ ràng muốn hạnh phúc, trước hết con người phải hiểu rõ được đau khổ là gì và làm thế nào để thoát khổ. “Khổ” mà tác giả nói đến là cái khổ mà kể cả khi bạn vô cùng giàu có, bạn có tất cả những thứ mà những người khác mơ ước, bạn vẫn khổ. Giải quyết được cái khổ đó thì dù bạn nghèo khổ về vật chất, bạn vẫn có thể là người hạnh phúc. Cái khổ đó có nguyên nhân sâu xa là từ sự tạo tác của tâm thức. Do đó, tác giả khẳng định, để hạnh phúc, bạn phải đạt được tự do nội tâm. Cái tự do này lại chỉ có trên cơ sở nhận thức được bản chất của vạn vật. Do đó, rốt cục, hạnh phúc phải đặt trên một nền móng là sự thật. Nhưng câu hỏi tiếp theo là vậy thì sự thật là gì? Theo Phật giáo, chừng nào chúng ta còn nhìn vạn vật quanh mình bằng “cái tôi”, hay nói khác đi, chừng nào con người còn vô minh, còn bám chấp vào “cái tôi” - vốn là cái khiến chúng ta nhìn nhận thế giới hoàn toàn sai lệch, và do đó chúng ta đau khổ, thì chừng đó con người còn cách xa hạnh phúc vô cùng. “… thực tại tối hậu được coi là sự không có tự tính của các hiện tượng sống động và vô tri. Tất cả đều là quan hệ và không có sự vật nào tồn tại hay hiện diện bởi chính nó cả… Hiểu biết đúng đắn về bản chất của mọi sự và mọi vật: đó là tri kiến” - Matthieu Ricard viết. Ông khẳng định rằng tri kiến giúp chúng ta loại trừ sự mù quáng của tâm thức cùng những xúc cảm gây rối loạn trạng thái tinh thần do nó gây nên, qua đó giúp tiêu diệt những nguyên nhân dẫn tới bất an và khổ đau. Khi thoát khỏi sự mù quáng của tâm thức bị dẫn dắt bởi thiếu tri kiến, chúng ta sẽ có khả năng nhìn nhận thế giới đúng như bản chất của nó. Chúng ta sẽ không còn bị thực tại giả co kéo, điều khiển, và chỉ khi đó mới có được tự do và an lạc nội tâm. Trạng thái đó chính là hạnh phúc đích thực của con người. Như vậy, theo Matthieu Ricard, hạnh phúc đích thực không tách rời khỏi nhận thức được sự thật và tự do đích thực. Tự do bao giờ cũng là tự do khỏi một cái gì đó. Không có hoàn cảnh nào, điều kiện xã hội nào có thể mang lại tự do cho con người trừ khi nó được tìm thấy trong chính tâm thức của con người. Rõ ràng, không ai có thể lấy đi được cái tự do đó một khi con người đạt được nó, trừ khi con người lại để mất chính nó. Để có được tự do ấy, thiền là một cách thức, một kỹ thuật giúp chúng ta thoát dần khỏi những tạo tác của tâm thức. Và đó là một con đường thực hành dài để vươn tới tự do nội tâm, hay hạnh phúc đích thực. Thiền giúp phát quang đám mây vô minh dày đặc trên bầu trời tâm thức. Khi bầu trời xanh của bản chất con người hiện ra thì cũng đồng thời con người thấy tràn đầy tình yêu và lòng từ bi với vạn vật. Đó là vì tình yêu đích thực với bản ngã như ánh sáng và bóng tối. Khi bóng tối bản ngã còn đó thì không có ánh sáng tình yêu. Bản ngã che mắt không cho ta nhìn thấy sự thật. Vì vậy, không có tri kiến thì cũng làm gì có tình yêu đích thực! Như vậy, theo phân tích của Matthieu Ricard, tri kiến, tự do, hạnh phúc và tình yêu đi liền với nhau, không thể nói đến cái này mà không nói đến cái kia. Và cuối cùng, với tác giả, không thể không nói vậy rốt cục thì đạo đức là gì. Ông viết rằng Phật giáo đòi hỏi con người và những lời giáo huấn của họ phải tương thích, rằng không thể chấp nhận một người là con người đạo đức vĩ đại mà đồng thời lại có một “cái tôi” lớn khủng khiếp! Con người có thể trở nên hạnh phúc được không? Câu trả lời là có. Kho báu hạnh phúc nằm ngay trong bản chất sâu xa của con người, còn gọi là Phật tính, nhưng chỉ vì thiếu tri kiến, con người luôn tìm kiếm hạnh phúc ở bên ngoài. Có thể nói, “Bàn về hạnh phúc” của Matthieu Ricard là một trong những cuốn sách bàn về hạnh phúc hay nhất và bàn về tự do một cách thấu